Kâinatta mutlak boşluk yoktur. Zerreler, küreler, irili ufaklı cisimlerle doludur. Yapısı atomdan daha latif olan esir maddesini b:ir başka yazıya bırakarak, büyük küreler daha doğrusu kürevari varlıklar olan galaksilerden söz edelim. Kenarını köşesini kavrayamadığımız kâinatta büyüklüklerini ölçemediğimiz bu mahlûkların yapı ve hareketlerine şöyle bir bakalım. Belki küçüklüğümüzü anlamamıza ve bütün bu sistemleri halk edenin büyüklüğünü derk etmemize yardımcı olur.

Galaksiler, kâinatta yıldızlardan daha çok sayıdadırlar. Büyük teleskoplarla rasat edildiğinde, dolunay kadar bir gökyüzü parçasında dört yüz kadar galaksinin varlığı anlaşılmaktadır. Bu da bizi milyarlarca galaksinin varlığı sonucuna götürür. Güneş sistemi ve dünyamız bu milyarlarca yıldız kümelerinden bininin bir parçası, bir yıldızıdır, avenesiyle beraber. İçinde bulunduğumuz galaksiyi Samanyolu olarak biliyoruz. Baktığımızda süt renginde bir yol görünümü vermektedir. Eskiler Samanyolu’nun Hercul’e meme veren Junon’un memesinden kaçmış bir damla süt olduğunu sanırlardı. Samanyolu bu yıldız topluluğundan başka bir şey değildir. İçindeki yıldızlar birbirine yakın olduklarından ve uzaktan bakıldığında “izdüşümleri” birbirleriyle birleşerek tek yıldız gibi bir görünüm vermektedir. Üstten bakıldığında helezonvari bir şekilde iki büyük kala sahip bir havai fişeği andırmaktadır. Bu kolların her birinin genişliği 2500 ışık yılı olup. “Orion” ve “Perseus” adlarıyla isimlendirilmektedir. Bu kolların nasıl oluştuğuna dair çeşitli görüşler vardır, Uzun yıllar dönmeden mütevellit meydana gelmiş diyenlerin görüşü çok kuvvetli değildir. Galaksinin her noktadaki dönme hızı aynı değildir. Merkezden uzaklaştıkça dönme hızı azalmaktadır. Buna göre de 100 milyon senede yıldızları Samanyolu’nun kollarından ayırarak uzaya fırlatması yani helezon yapının bozulması lazımdı. Fakat görülüyor ki Samanyolu’nun takriben 10 milyar seneye yakın bir yaşı olduğu halde yıldızlar dağılmamıştır. Öyle ise yıldızları dağıtacak farklı hızların tesirini önleyecek bir mekanizma söz konusudur Bu mekanizmanın nasıl olduğu bilinmemektedir. Çok yavaş bir sıkışma ve neticede farklı yoğunluklu bölgeler oluşması gibi sebepler ileri sürenler varsa da pek kuvvetli değildir.

Samanyolu’nun yıldızlarının hepsi aynı cinsten değildir. Kimi çok yaşlı, kimisi de çok gençtirler. Kimi çok sıcak kimi çok soğuk, kimi hafif, kimi de çok ağırdır. Bazısı çok küçükken, bazısı da çok büyüktür. Değişik bir aile topluluğu, zıtlar burada da cemedilmiş. Hâkim olanın hikmeti, pek bilemiyoruz. Bunların ekseriyetini genç ve parlak yıldızlar teşkil ederler. Aralarında bulutsu bir madde olup ki buna yıldızlararası madde diyoruz, diğerlerinin, yani yıldız olmayanların etrafında bu madde pek yoktur.

Samanyolu’nun yıldızları da birkaç yüzü beraber olmak üzere gruplar teşkil etmektedirler. Bunun yıldızları arasında iyonlaşmış veya nötr gazlar ve tozlardan oluşmuş bu maddenin uzun zaman sadece atomlardan ibaret sanıldığı halde, moleküllerinin de var olduğu ve yer yer yoğunluğunun değiştiği, bazen bulut (nebule) şeklinde görüldüğü vakidir. Yoğunluk helezon kollarında daha fazladır. Yıldızların hamurunun da bu maddeden olduğu bilinmektedir. Kütlenin ekseriyetini hidrojen oluşturmakta yüzde bir kadar da tozların varlığı sanılmaktadır. Samanyolu galaksisine yandan bakıldığında ise ortası şişman bir disk veya mercimek gibi görünmektedir. Ortadaki şişkinlik eni 13 bin boyu 26 bin ışık yılı olan bir elipsoittir. Samanyolu’nun çapı 100 bin, merkezdeki kalınlığı 16 bin ışık yılıdır. Güneşimiz, Galaksinin merkezine 30 bin ışık yılı uzaklıkta ve ortalama düzlemin 50 ışık yılı üzerindedir. Aynı zamanda “Orion” kolunun içyüzü üzerindedir.

Galaksi dediğimiz bu uzay odalarının şekilleri ayrı ayrıdır. Bazıları spiral, bazıları küre, bazıları elipsoit, bazıları da daha değişik şekillerdedir. Komşu galaksimiz Andromeda’nın bize ortalama uzaklığı 1,5 milyon ışık yılıdır. Bir milyona yakın yıldız ihtiva etmektedir. 92 bin ışık yılı boyunda 23 bin ışık yılı enindedir En büyük galaksinin çapı 100 bin ışık yılı kadar olduğuna göre, bunların aralarındaki uzaklıkların milyonlarca ışı.k yılı olduğu sonucuna varmaktayız.

Galaksilerin ortalama kütleleri ise 2,1021 kg kadardır. Samanyolu’nun kütlesi, Güneşimizin kütlesinin 200 milyar katı kadardır. (Güneşin kütlesi ortalama; 1,99.10^30 kg dır.) Bu kütle neye karşılıktır veya bu ağırlığı meydana getirenler nelerdir? Yıldızlar, gazlar ve tozlar. Bu büyüklüğe bu kütlenin az oluşu, yıldızların aralarındaki uzaklığın çok oluşunu anlatmaktadır. Galaksilerin 1 cm küplük hacmine ortalama bir atom düşer. Yer atmosferinin 1 cm küpünde 10^19 atom ve molekülün olduğunu söylersek, galaksilerdeki yıldız dağılımının ne kadar seyrek olduğunu anlamış oluruz. Başka bir deyişle onları 75 km lik mesafelerde olan yağmur damlalarına benzetirsek daha iyi kavramış oluruz.

Ayrıca bu galaksilerden binlercesi bir sistem oluşturmaktadır. Samanyolu galaksimiz diğer 20 kadar galaksi ile birlikte bir küme oluşturmakta. Bu dev galaksilere de meta galaksi denmektedir. Samanyolu’muz, topluluğun merkezi olmayan bir yerindedir. Daha başka çeşit galaksi toplulukları da vardır. Bize en yakın olanı “Virgo” tabir edilen 3000 kadar galaksinin beraberlik kurduğu ve bizim 50 milyon ışık yılı kadar ötemizde bulunan topluluktur.

Bu kümelerin de kendi aralarında kümeleşerek süper kümeler oluşturduğu 180 milyon ışık yılı çapında değişik bir harekete sahip, dönen ve genişleyen elipsoitler oluşturdukları söylenmektedir.

Şimdi gelin hep birlikte insaf masasına oturalım ve düşünme ve tefekküre başlayalım. Süper kümeleri, meta galaksileri ve galaksimiz Samanyolu’nu. Bunların değişik keyfiyette olup değişik hareketlerini ve bizim sistem içinde sistem, onun içinde başka bir sistem, onun içinde de Güneş sistemimiz. Güneş sistemimizde merkezi bir eksen etrafında dönmekte. Bu sistemin, yıldız ve binlerce küçük küreler hariç on iki seyyare içinde dünyamız ve üzerinde biz. Dünyamız kendi ekseni etrafında dönmekte, Güneşin etrafında dönmekte, Güneş kendi etrafında, Samanyolunun etrafında Samanyolu bir eksen etrafında... v.s. Bunların birbirlerinden uzaklaşmalarını düşünün. Güneşimizin Herkül burcuna doğru süratle gidişini düşünün. Bu ayrı ayrı dönmeler, değişik hareketler, farklı farklı kaçışlar ve iç içe keyfiyetleri fark eden bizler, nasıl işin içinden çıkacağız. Sistemler nasıl kurulmuş, neden bozulup mahvolmuyorlar? Neden kürelerden bir küre gelip bizi tuzla buz etmiyor? Bu galaksiler nasıl oluyor da birbirlerine girmiyorlar, çarpışmıyorlar etrafındakileri ötelere fırlatmıyorlar?

Neden bu durmayanlar durmuyorlar? Nasıl bu kadar hesaplı gidebiliyorlar? Bütün bunlarda çak dakik hesaplar, ince mizanlar vazedilmişe benziyor. Saniyelik zamanlar, mikronluk mesafeler hesaba dâhil edilmiş. Her biri diğerine, hepsi birbirine bağlı.

Bu sistem tek bir sistem, bu nizam tek bir nizam...

Var eden de, döndüren de, götüren de tek olmaz mı?

Mesih Saraçoğlu

Ortalama 40 000 km. yükseklere fırlatılmaktadır. (Resimlerde Skylab tarafından çekilen fışkırmalar görülmektedir.)

Güneş ışıkküre (fotosfer), renkküre (kromosfer) ve taç (korona) şeklinde iç içe üç küreden ibarettir. Işıkküre güneş doğar veya batarken en ortada gördüğümüz kırmızı daire, renkküre ve taç da bunu içine alan dış tabakalardır. Bugün uydular ve feza gemileri sayesinde hergün enerjisinden faydalandığımız güneş hakkında bir hayli malûmata sahip bulunmaktayız. Skylab feza gemisinin astronotları, bu ana yıldızımızın kronoğrafla resmini çekip renklendirdiler. Güneşin atmosferi olan korona, eskiden ancak "tam güneş tutulması"nda görünürdü. Ama bu şekildeki fotoğraflarla, zannedilenin aksine koronanın inhomojen (eşit yapıda olmayan) ve kararsız bir tabiatta olduğu tesbit edildi. Ayrıca Skylab astronotları güneşin röntgenini de çektiler. Son resimde sıcak koronanın röntgen fotoğrafı görülüyor. Ortada görülen siyah yarık, dünyanın manyetik alanı tarafından tutulan ve güneş rüzgarını oluşturan tanecikler akımı fışkırmaktadır. Bu tutulma sonucu kutup ışığı oluşur ve güneş ısısı ve ışığıyla rahmet dalgaları halinde semamıza ulaşırlar. Güneş enerjisinden günü gününe faydalanmakla da kalmıyoruz. Yaktığımız kömür ve kullandığımız petrol de, çağlarca önceden depo edilmiş birer güneş enerjisi idi. Çünkü bunlar yerin derinliklerinde kalmış bitki ve hayvan kalıntılarından başka bir şey değildir. Evet, bunlar canlıyken, güneş ışınlarından, aldıkları enerjiyi sanki ihtiyacımız olduğunu bilerek bizim için depo ettiler! Bundan başka bugün, güneş enerjisinin depo edildiği pillerle işleyen, radyo, teyp, çakmak yapılmış hatta, evlerin ısıtılmasında bile büyük ölçüde istifade edilmiştir. Gelecekte de güneş enerjisini toplayan kollektör ve paneller, dünyanın petrol kaynaklarının azalması nispetinde artacaktır. (Zira bol güneşli bir ülke olan Türkiye bir senede 77 milyar ton petrole eşit güçte güneş enerjisi aldığı hesaplanmıştır.)

Bütün bunlar hersey üzerinde hakim Kudreti Sonsuzun, rahmetinin de sonsuz olduğunu göstermiyor mu?

            Geceleri durup semayı şöyle bir seyredersek, hele gece berraksa, milyonlarca ışıktan noktalar gibi yıldızlar arasında yer yer ışıktan doğrular veya eğriler çizildiğini görürüz. Bilhassa Ağustos aylarında daha fazla görebildiğimiz bu ışıklı oklar kuyruklu yıldızlar gibi, çoğu onlardan kopmuş, Güneş Sistemine ait parçalardır. Esasında yıldızlar çok büyük ve çok uzaktırlar. Onlar da birer güneştir, hatta güneşlerin de güneşidirler. Mesela Vega yıldızı güneşten 50 defa daha büyüktür. Oriyon Rigel yıldızı ise 50.000 defa daha güçlüdür.

Uzaklıkları ise çok değişiktir. En yakınının ışığı bile ancak bize dört yılda gelebilmektedir. (Işık saniyede 300.000 km yol almaktadır.) Kuğu yıldızının ortalama uzaklığı 11 ışık yılı (ışığın bir yılda gittiği yol) kadar ölçülmüştür. Bizim de sistem olarak gitmekte olduğumuz Vega yıldızı ise, bizden 27 ışık yılı uzaklıktadır. Yani şu anda gördüğümüz 1952 yılındaki halidir. Devamlı göz kırpar olmaları da «pulsasyon» tabir edilen devamlı büzülüp genişlemeleri ve ışığın bir özelliğinden, yani kendilerinin ışık kaynağı olmaları ve bize çok uzak bulunmalarındandır.

Ay gibi başkalarının ışığını yansıtan gezegenleri de bu farktan dolayı hemen anlarız.

Güneşimiz de devamlı içten içe kaynamakta, devamlı patlamalarla yıpranmakta veya kendisini yenilemektedir. Bazan bu patlamalar öyle şiddetli oluyor ki, binlerce ton ağırlığındaki parçalar feza boşluğunda kaybolup gidiyor. Diğer yıldızlar da böyle. İşte güneşlerden, kuyruklu yıldızlardan kopmuş bu katı parçalar, küremize kadar misafir gelmektedir, gönderilmektedir. Neden misafir, neden gönderilmektedir?

Başta atmosfer kapımızı çalmadan içeri girmiyorlar Bize doğru süratle gelirken atmosfer girişinde, kapıda Gönderen’in emri ve talimiyle, ateşten bir hat çiziyor, bizlere geldiğinin haberini veriyorlar.

Bu davetli davetsiz misafirler biz dünyalılar için hayli ehemmiyetlidir. Herşeyden önce başımıza gelen bir taş. Pek boşa benzemiyorlar. Bunlar hakkında duyduklarımız, bildiklerimiz nelerdir. Kısa da olsa bir göz atalım.

Bunların Güneş Sistemi içinde dolaşanlarına meteor, bize kadar uzananlara da metereoit (göktaşı) diyoruz. Çokları çıplak gözle görülemeyecek kadar küçük toz zerreleri keyfiyetindedirler. Bunlara da mikro metereoitler ismini veriyoruz. Çeşitli istikametlere doğru giden meteorların diğer gezegenleri ve Ay’ı ne hale getirdiklerini fotoğraflardan çok görmüşsünüzdür.

Ay’ın resmine bakıp da yerlere kapanmamak mümkün mü? Binlerce taştan başımızı koruyan tanımamaya hiç vicdan müsaade eder mi?

İşte bizim Akanyıldızlar dediğimiz, bu meteorların saniyede 12—72 km hızla üzerimize doğru gelirken atmosfer kalkanımıza çarpıp sürtünmeden mütevelli yanmalarıdır. Biz o anı görüyor ve tamamen olmasa da yanlış bir değerlendirme ile Akan yıldız diyoruz.

Dünyanın Güneş etrafındaki dönme hızı saniyede 30 km kadardır. Göktaşları Dünya’nın döndüğü istikamette gelip düşerse 72 – 30 = 42 km/sn; ters istikamette gelerek düşerse, 12 + 30 = 42 km/sn, yani saniyede 12 ila 72 km arasında düşen göktaşlarının gerçek hızları 42 km/sn civarındadır.

Esasen ekserisi büyük sayılmaz. Atmosferimizde parçalandıkları için çoğu mercimek, nohut kadardır. Yalnız bize o kadar ulaşabilen büyük kütleler de vardır. Tespit edilebilenlerin bazılarından biraz bahsedelim.

Bunlar, demirli (sideritler, taş - demirli (sideroitler), taşımsı (aeroitler) olmak üzere üç kısımda mütalaa edilebilirler. Demirli göktaşlarında % 91 demir, % 8 nikel, % 0,6 kobalt ve silisyum oksit bulunmaktadır. Bunların çıplak gözle dahi bu yerin taşı olmadığı hemen fark edilir.

Taş - demirli göktaşlarında metal ve silisyum oksit miktarları birbirine yakındır. Taşımsı göktaşları ise silisyum oksidi daha bol olanlardır. Bunlarda % 42 oksijen, % 21 silisyum, % 16 demir, % 16 kadar da magnezyum bulunmaktadır. Haliyle bu maddeler bileşim halindedirler. Bize kadar ulaşanların ekseriyeti bu son sınıfa dâhildir.

Bunların yaşları radyo-aktif elementleriyle tespit edilebilmektedir. Demirliler daha yaşlı olup 6.10^9 yıl kadardır. Taşımsı olanlar ise küremizin yaşına daha yakın olup 10^9 ile 4,5 x 10^9 yıl arasında değişmektedir.

Bu duruma göre taşımsılar Güneş Sistemi içinden, diğerleri ise daha uzak yerlerden gelmiş, misafirler olup yıldızlardan geldikleri sanılmaktadır.

Büyüklerine gelince: 30 Haran 1908’de Sibirya’da Tunguska semalarında görülen ateşten küreden halk korkuya ve dehşete kapılmıştı. Büyük bir gürültü ve sarsıntı olmuş, bilinmeyen bir yere bir şeyler olmuştu. 5—l0 sene sonra bazı ilim adamları oraya ancak ulaşabildiler. Çapı 50 km olan bir orman yanmış kül olmuş, yer yer çukurlar açılmıştı. İncelemeler büyük bir meteor olduğunu gösterdi.

1 Haziran 1920’de Almanya’ da Hunsruck’a yedi parça ateş halinde taşlar düşmüştü, çeşitli büyüklüklerde çukurlar açılmıştı

12 Şubat l947’de Doğu Asya sahillerinden Wladiwostok’un yakınlarına dumanlı bir yol çizerek gelip dolu halinde etrafa dağılan taşların toplam ağırlığı 23 ton kadar gelmekteydi.

Çok eski zamanlarda Arizona’nın Winslow yakınlarına düşen göktaşının açtığı kraterin ise çapı 1600 m kadardır.

l941’de Domaniç yaylasına düştüğü söylenen 25 kg. ağırlığındaki göktaşı şimdi Bursa Müzesi’nde teşhir edilmektedir.

Mesih SARAÇOĞLU Astronomi Notlarından

v   Dünyanın en yüksek şelalesi: Angel-Venezuela–1.000 m.

v   Dünyanın en büyük nehri: Nil-Afrika

v   Dünyanın en yüksek dağı: Everest-Asya–8.848 m.

v   Dünyanın en büyük çölü: Büyük Sahra Çölü-Orta/Kuzey Afrika

v   Dünyanın en büyük yanardağı: Tambora-Endonezya

v   Dünyanın en büyük mağarası: Carlsbad Mağarası-New Mexico, ABD

v   Dünyanın en büyük gölü: Hazar Denizi-Orta Asya–394.299 km²

v   Dünyanın en büyük adası: Grönland-Kuzey Atlantik–2.175.597 km²

v   Dünyanın en sıcak yeri: Al’Aziziyah-Libya–57,7 C

v   Dünyanın en soğuk yeri: Vostock II- -89,2 C

v   Dünyanın en kalabalık ülkesi: Çin–1.237.000.000 kişi

v   Dünyanın en geniş ülkesi: Rusya–10.610.083 km²

v   Dünyanın en küçük ülkesi: Vatikan–0.272 km².

v   Dünyanın en kalabalık şehri: Tokyo-Japonya–26.500.000 kişi

v   Dünyanın en uzun binası: Suyong Bay Tower-Pusan(Güney Kore) : 88 kat 462 m.

v   Dünyanın en uzun demiryolu tüneli: Seikan-Japonya–53,9 km.

v   Dünyanın en uzun karayolu tüneli: St.Gotthard-İsviçre-16.4 km.

v   Dünyanın en uzun kanalı: Panama kanalı-Panama–81,5 km.

v   Dünyanın en uzun köprüsü: Akashi-Japonya–1.990 m.

v   Dünyada en çok konuşulan dil: Çince (mandarin) -885.000.000 kişi

v   Dünyanın en çok ülke ile sınırı olan ülke: Çin (15 ülke ile sınırı var)

v   Dünyanın en yüksek yerleşim yeri: Webzhuan, Çin-Deniz seviyesinden 5.090
m. yukarıda

v   Dünyanın en alçak yerleşim yeri: Calipatria, Kaliforniya, ABD -deniz seviyesinin 54 mt. Altında

v   Dünyanın en uzun kesintisiz sınırı: ABD-Kanada sınırı.

v   En geniş ülke Rusya - 10.610.083 km²

v   En küçük ülke Vatikan - 0.272 km²

v   En çok ülke ile sınır komşusu olan ülke Çin - 15

v   En uzun kesintisiz sınır ABD - Kanada

v   En kalabalık şehir merkezi Tokyo - 26.5 milyon

v   En geniş alana yayılmış şehir Mt. Isa, Queensland, Avustralya - 25.427 km²

v   En yüksek yerleşim birimi Webzhuan, Çin - deniz seviyesinden 5.090 metre yukarıda

v   En alçak Calipatria, Kaliforniya, ABD - deniz seviyesinin 54 metre altında

v   En kuzeydeki yerleşim birimi Ny Alesond, Norveç - 78.5 derece kuzey

v   En güneydeki yerleşim birimi Puerto Williams, Şili - 55.1 derece güney

v   En ıssız, yerleşim olmayan ada Tristan da Cunha - Güney Atlantik

v   En çok dil konuşulan ülke Papua Yeni Gine - 869

v   En kuzeydeki kara parçası Islet of Odaaq, Grönland açıklarında

v   En güneydeki kara parçası Güney Kutbu, Antarktika

v   Dünyanın en küçük atı ABD’de bir çiftlikte doğan Thumbelina'dır. Boyu sadece 43 cm'dir.

v   Dünyanın en çok dil konuşulan ülkesi, Papua Yeni Gine'dir. 869 dil, lehçe ve ağız konuşulmaktadır.

v   Dünyanın en şiddetli depremi 22 Mayıs 1960'da Güney Şili'de 9,5 Richter ölçeğinde meydana gelmiştir. Sekiz yanardağ patlaması olmuş, deprem sırasında oluşan tsunami, Pasifik Okyanusu'nu aşarak Hawaii ve Japonya'ya kadar etkili olmuştur.

v   Dünyanın en sıcak yeri Libya'da El-Aziziya'dır. En yüksek sıcaklık 58 C'dir.

v   Dünyanın en soğuk yeri Antarktika'da Vostok'tur. En düşük sıcaklık -89 C'dir.

v   Dünyanın en kuru yeri Arica-Antofogasta, Pasifik sahili, Şili'dir. Yıllık ortalama yağış: 0,1 mm'dir.

v   Dünyanın en yağışlı yeri Mawsynram, Meghalaya, Hindistan'dır. (Yıllık ortalama yağış: 861 mm.)

v   Dünyanın en rüzgârlı yeri Honolulu, Hawaii'dir. (Tespit edilen en yüksek değer: 380 kmh/236 mph)

v   Dünyanın en geniş ülkesi Rusya'dır. Yüzölçümü: 17,075,400 km2'dir.

v   Dünyanın en küçük ülkesi Vatikan'dır. Yüzölçümü: 0.44 km²'dir.

v   Dünyanın en yüksek dağı Çin (Nepal)'de bulunan Everest'dir. 8.883 metredir.

v   Dünyanın en çok ülke ile sınır komşusu olan ülke Çin'dir. Kuzeyinde Moğolistan Halk Cumhuriyeti, kuzey doğusunda Rusya ve Kuzey Kore, doğusunda Sarı Deniz ve Doğu Çin Denizi, güney doğusunda Güney Çin Denizi, güneyde Vietnam, Laos, Birmanya, Hindistan, Bhutan ve Nepal, güney batıda Pakistan, Afganistan, Tacikistan, Kırgızistan ve Kazakistan ile çevrilidir.

v   Dünyanın en uzun kesintisiz sınırı ABD - Kanada arasındadır.

v   12 milyon nüfuslu metropolitan bölgesi olan Japonya'nın başkenti Tokyo, dünyanın en büyük kentlerinden biridir.

v   Dünyanın en geniş alana yayılmış kenti Avustralya'nın Mt.Isa Queensland 25.427 km2

v   Dünyanın en yüksek yerleşim birimi deniz seviyesinden 5.090 m. yukarıda olan Çin'in Webzhuan bölgesidir.

v   Dünyanın en alçak yerleşim birimi deniz seviyesinin 54 m. altında olan ABD'nin California eyaletine bağlı Calipatria kentidir.

v   Dünyanın en kuzeyindeki yerleşim birimi 78.5 derece kuzeyde olan Norveç'in Ny Alesond kentidir.

v   Dünyanın en güneyindeki yerleşim birimi 55.1 derece güneyde olan Şili'nin Puerto Williams kentidir.

v   Dünyanın en uzun asma köprüsü Japonya'da bulunan, Kobe şehri ile Avaci adasını birbirine bağlayan, Akashi-Kaikyo'dur. Köprü, 1990 metre uzunluğunda yapılmış, 17 Ocak 1995'teki Kobe Depremi'nden sonra 1 metre daha uzatılmıştır.

v   Dünyanın en ıssız yeri, Güney Atlantik'teki Tristan Cunha adasıdır. (Hiçbir yerleşim yoktur.)

v   Dünyanın en kuzeydeki kara parçası Grönland açıklarındaki Islet of Odaaq'dır.

v   Dünyanın en güneyindeki kara parçası, Güney Kutbu Antarktika'dır.

v   Dünyanın en büyük çölü Kuzey Afrika'da bulunan Sahra Çölü'dür. 8.600.000 km2

v   Dünyanın en büyük adası Grönland'dır. Yüzölçümü: 2.166.086 km2'dir.

v   Dünyanın en büyük kıtası Asya Kıtası'dır. Yüzölçümü: 44 391 163 km²'dir.

v   Dünyanın en büyük gölü İran'da bulunan Hazar Gölü'dür. Yüzölçümü: 371.000 km2

v   Dünyanın en yüksekten akan şelalesi Venezuella'da bulunan Angel Şelalesi'dir. 807 metre yükseklikten akmaktadır.

v   Dünyanın en derin mağarası Gürcistan'daki 'Krubera' mağarasıdır. 1.710 m. derinliğindedir.

v   Dünyanın en yüksek barajı Irak'ta bulunan Bekhme Barajı'dır. 230 m.

v   Dünyanın en uzun tüneli Japonya'da bulunan Aki Tüneli'dir. 12.8 km-1975'te tamamlandı.

v   Günümüze kadar tespit edilen en büyük tsunami 1883 yılında Java Jumatra'da gerçekleşmiştir. Tsunaminin yüksekliği 35 m.'dir ve 36.000 kişinin ölümüne neden olmuştur.

v   Dünyanın en büyük transatlantiği olan Titanic'in 15 Nisan 1912'deki ilk seferinde buz dağına çarpıp batması sonucunda 1.513 yolcu yaşamını yitirmiştir.

v   Dünyada en çok can kaybına yol açan Cyclone adlı kasırga Bangladeş'te 1991 yılında gerçekleşmiştir ve 200.000 kişinin ölümüne neden olmuştur.

v   Dünyanın en büyük piramidi Meksika'da Cholula de Rivadabia'da bulunur. Aztek'lere ait piramit 182 107 metrekare alan üzerine kurulmuştur ve yüksekliği 54 metredir.

v   Dünyanın en yüksek arkeolojik alanı Şili ile kuzeybatı Arjantin arasındaki sınırdaki Andes Dağları'ndaki, dünyanın ikinci yüksek yanardağı Cerro Llullaillaco'nun tepesinde 6.743 metre yüksekliğindedir.

v   En sulu gezegen olan dünyada, güneş enerjisi okyanuslardaki suyu buharlaştırır, sonra yağmur olarak karaya yağarak nehirlere ve okyanuslara geri döner. Bu döngü milyonlarca yıldır devam ediyor ve günde yaklaşık 136 trilyon litre su yeryüzüne iniyor.

v   Dünyanın en zengin üç ülkesi Kanada, Norveç ve ABD'dir. Bu üç ülkenin ortalama geliri, dünyanın en fakir 5 ülkesinin ortalama gelirinden 74 kat daha fazladır. Kanada, Norveç ve ABD, zenginlik sıralamasının en üstünde yer alırken, Sierra Leone, Nijer ve Etiyopya en altında yer alıyor.

v   En uzun gün 21 Haziran, en kısa gün 21 Aralık'tır.

v   Dünyanın en zeki insanı, Dağıstanlı Prof. Dr. Naida Camukova'dır.

     Nüfusumuz, şimdilerde 69.7 milyon. Toplam nüfusun 66.1 milyonu, kurumsal olmayan sivil nüfus olarak adlandırılıyor. Bunun anlamı, okul, yurt, otel, çocuk yuvası, hastane, hapishane, kışla ya da orduevlerinde ikamet edenlerle, yabancı uyruklular dışında kalan nüfustur.
     Kurumsal olmayan sivil nüfusun, 15 ve daha yukarı yaştaki bölümü, işgücüne katılma imkanı olan nüfus olarak kabul ediliyor. Bunların sayısı 2002 yılının eylül ayı itibariyle 46.7 milyon. Bu 46.7 milyon nüfusun değişik nedenlerle 22.7 milyonu işgücüne katılamıyor. Bunların bir kısmı, öğrenci, ev kadını, emekli, çalışamaz durumda olanlar. Çok azı da çalışabilir olduğu halde iş aramayanlar.
     69.7 milyonluk toplam nüfusumuz içinde çalışmaya hazır insanımızın toplamı 24.0 milyon.
     Çalışmaya hazır bu 24.0 milyon insanımızın 21.6 milyonu istihdam imkanına sahip insanlar. Bizde ücretli, maaşlı, yevmiyeli, kendi hesabına işveren ya da ücretsiz aile işçisi olarak tespitin yapıldığı dönemde, günde en az bir saat bir iktisadi faaliyette bulunan kişi istihdam imkanına sahip kişi olarak kabul ediliyor.

KURUMSAL OLMAYAN SİVİL NÜFUSUN İŞGÜCÜ 200020012002 (000)(000)(000)Türkiye nüfusu67.46168.61069.7491. Kurumsal olmayan sivil nüfus64.05965.03866.1622. 15 vedaha yukarı yaştaki nüfus44.76545.70246.7673. İşgücü durumu22.03122.26924.0643.1 İstihdam edilenler20.57920.36721.6913.1.1. Eksik istihdam1.5201.3381.1993.2 İşsiz1.4521.9022.3734. İşgücüne dahil olmayanlar22.73423.43322.7034.1 İş arayıp, son üç ayda iş arama kanalı kullanmayanlar6496725724.2 İş aramayıp işbaşı yapmayan hazır olanlar4483412044.3 Mevsimlik çalışanlar5547193214.4 Ev kadını11.94712.00011.6084.5 Öğrenci2.9843.1853.0664.6Emekli2.3172.5242.7204.7İrad sahibi4675014224.8 Çalışamaz halde2.1492.2152.3264.9 Diğer1.2181.2751.4675. İşgücüne katılma oranı %49.249.751.56. İşsizlik oranı %6.68.59.96.1 Eğitimli genç işsizlerin oranı %21.925.831.1     
     * 2002 9. ay rakamlarıdır.
     
•  Türkiye genelinde işsizlerin % 19.3'ünü (458 bin kişi) işten çıkartılanlar, % 23.9'unu (568 bin kişi) ise ilk kez iş arayanlar oluşturmaktadır.
•  İşsizlik oranı, Türkiye genelinde erkeklerde % 10.1, kadınlarda ise % 9.4'tür. Kentsel yerlerde işsizlik oranı, toplamda % 14, erkeklerde % 12.7 ve kadınlarda % 18.9 olaak gerçekleşmiştir. Kırsal yerlerde bu oran, toplamda % 4.6, erkeklerde % 5.9 ve kadınlarda % 2.6'dır.
•  Toplam işsizlerin % 19.3'ünü İşten çıkartılanlar oluşturmaktadır.
•  Eğitimli gençler arasında işsizlik en kentsel yerlerde gözlenmektedir.
•  Eğitimli gençler arasında işsizlik oranı, toplamda % 33.1, erkeklerde % 30.5, kadınlarda ise % 36.6 olarak tahmin edilmiştir. Kırsal yerlerde bu oran, toplamda % 25.4 erkeklerde % 22, kadınlarda ise % 34.5'tir.
•  Eğitimli gençlerde işsizlik oranı Türkiye genelinde % 31.1, kentsel yerlerde % 33.1'dir.
•  İstihdam edilenlerin % 25.8'i yaptığı işten dolayı Sosyal Sigortalar Kurumu'na, % 9.1'i Emekli Sandığı'na, % 12.2'si ise Bağ - Kur'a kayıtlı olarak çalışmaktadır. İstihdam edilenlerin, Türkiye genelinde % 52.9'u, kentsel yerlerde % 34.8'i, kırsal yerlerde ise % 73.5'i herhangi bir sosyal güvenlikkuruluşuna kayıtlı olmadan çalışmaktadır. Herhangi bir sosyal güvenlik kuruluşuna kaydı olmadan çalışanların % 56.7'sini erkekler oluşturmaktadır.
•  Türkiye genelinde herhangi bir sosyal güvenlik kuruluşuna kayıtlı olmadan çalışan 11 milyon 485 bin kişinin % 65.1'i kırsal yerlerde olup, bunların ise % 86.5'i tarım sektöründe çalışmaktadır.
     
     2.3 milyon insanımız iş arıyor
     Bakınız, istihdam imkanına sahip 21.6 milyon kişinin ücretli ve yevmiyeli veya kendi hesabına veya ücretsiz aile işçisi olarak dağılımı çok ilginç. Çünkü, çalıştığı varsayılan 21.6 milyon insanın sadece 10.6 milyonu ücretli veya yevmiyeli olarak çalışıyor. 6.1 milyonu kendi hesabına çalışan, 4.9 milyonu ise ücretsiz aile işçisi.
     İşgücüne dahil olan 24.0 milyon insanın, 1.1 milyonu da eksik istihdam kapsamındaki nüfus. Açık anlatımıyla, çalışır gibi olup da gerçekte çalışmayanlar.
     İstihdam edilen nüfusla, eksik istihdam kapsamındaki nüfus çıktıktan sonra, çalışabilir durumdaki nüfusun 2.3 milyonunun işsiz olduğu anlaşılıyor.
     2001 yılı sonunda işsiz sayısı 1 milyon 902 bin idi. 2002 yılının 9. ayında işsiz sayısı 2 milyon 373 bine yükseldi. Demek ki, işsiz sayısında 9 aydaki artış 471 bin.
     İşsizlik oranı denilen şey, işsiz nüfusun toplam işgücüne oranıdır. Toplam işgücümüz 24.0 milyon, işsiz sayımız 2.3 milyon, işsizlik oranımız yüzde 9.9’dur.
     İşsizlik oranı, 2000 yılında yüzde 6.6, 2001 yılında yüzde 8.5 idi. Çok önemli bir sorun da, eğitimli genç işsizlerin oranındaki artıştır. Toplam işsizler içinde, eğitimli genç işsizlerin oranı, 2000 yılında yüzde 21.9, 2001 yılında yüzde 25.8 iken, 2002 yılında yüzde 31.1’e ulaştı.
     İşsizlerimizin yüzde 48.9’u, bir işi olduğu halde işini kaybettiği için işsiz kalanlar. İlk kez iş arayanların toplam işsizler içindeki payı yüzde 23.9.
     Anadolu’da bir deyim vardır. "Aç insan duvar yıkar" derler. İşsiz olmak çok kötü bir şey. Gençlerin iş araması kötü. Bir işe sahip olan belli bir yaşı geçmiş insanın iş araması daha kötü. Türkiye’de işsiz sayısını azaltacağımıza, artırıyoruz. İşsiz sayısını azaltma, daha çok yatırım, daha çok üretim gerektiriyor. Halbuki bu konuda başarısızız.
     
     İşsizlik başa dert
     Bu nedenle, eğitimsiz olanı da, eğitimli olanı da yurtdışında çalışma imkanı peşinde koşuyor.
     Yabancılar, bu durumu dikkatle izliyor. 69.7 milyonluk Türkiye nüfusunda 2.3 milyon işsizin ağırlığı başka, nüfusu 10 - 15 - 20 milyon olan Avrupa ülkeleri için, bu rakamın ifade ettiği anlam başka.
     Avrupa Birliği’ne üye ülkeler, Türkiye’nin tam üyeliğini değerlendirirken, Türkiye’deki işsizliğin boyutundan, işsiz sayısının fazlalığından tabii olarak endişe duyuyor.
     

İşsizlik Nedeni Bin KişiPayİşini kaybeten1.16048,9Geçici çalışıyordu işi bitti52021,9İşinden çıkarıldı45819,3İflas etti, işini kapattı1827,7İşinden ayrılan64527,2Geliri azdı ayrıldı1255.3İşinden memnun değildi ayrıldı1938.1Emekli oldu492.1Diğer27811.7İlk kez iş arayan56823.9Okuldan yeni mezun oldu26511.2Askerden yeni geldi793.3İlkkez iş arıyor1225.1Ev hanımı1024.2     
     
İŞSİZLERİN YAŞ GRUPLARIYaş grubuBin kişiPay15-1940317.020-2463226.625-3469629.335-5458524.755 ve üstü572.4Toplam2.373100.0     
İŞSİZLERİN EĞİTİM DURUMU Bin KişiPayOkuryazar değil733.1Okuryazar371.6İlkokul97040.9Ortaokul31913.4Orta dengi meslek60.3Lise36315.3Lise dengi meslek29112.2Yüksekokul fak.29912.6İlköğretim150,6     
İŞTEKİ DURUM VE EKONOMİK FAALİYETE GÖRE İSTİHDAM (BİN KİŞİ) 200020012002Toplam istihdam20.57920.38721.691Ücretli ve yevmiyeli10.1989.90810.643Kendi hesabına ve işveren6.1386.1426.111Ücretsiz aile işçisi4.2434.3184.932     
     
     guras@milliyet.com.tr
     

Tam Güneş Tutulması birçok insanın belki hayatında bir defa görebileceği muhteşem bir doğa olayıdır. Ülkemizde 11 Ağustos 1999 tarihinde meydana gelen Tam Güneş Tutulması'nı yerli ve yabancı yüzbinlerce kişi izlemişti. Bu sefer yurdumuz 29 Mart 2006 tarihinde yaklaşık 4 dakikalık bir Tam Güneş Tutulması'na şahit olacaktır.

Bu tutulma, Brezilya'nın Doğu kıyısında Güneş'in doğuşu ile başlayacak ve Atlas okyanusu boyunca ilerleyecektir. Gana'dan Afrika kıtasına çıkan tutulma gölgesi Nijerya ve Libya boyunca Sahra çölünü geçerek Akdeniz'e ulaşacaktır. Antalya kıyısından yurdumuza girecek olan tutulma gölgesi saatte yaklaşık 3250 km hızla Ordu ilimize kadar uzanan 165 km genişlikteki bir hat üzerinde yoluna devam edecektir. Buradan Karadeniz'e geçecek olan tutulma Gürcistan'da yeniden karaya çıkarak Hazar Denizi'nin kuzeyi ve Kazakistan'dan geçerek günbatımında Moğolistan'da sona erecektir.


TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi ve 29 Mart 2006 Tam Güneş Tutulması

29 Mart 2006 tarihinde meydana gelecek olan tam Güneş Tutulması birçok bölgenin yanısıra, büyük bir şans eseri Antalya Saklıkent'teki 2500 m yükseklikteki Bakırlıtepe zirvesinde kurulu olan TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi (TUG) yerleşkesinden de yaklaşık 2 dakika süre ile görülebilecektir.

Genel olarak her yıl Kasım ayından başlayarak Nisan ortasına kadar çok ağır kış koşullarının sürdüğü gözlemevi bölgesine Mart ayında ulaşım zorlukları, altyapı imkanlarının sınırlı olması ve en önemlisi tam tutulma süresinin yaklaşık 1.5 dakika kadar daha kısa olması TUG bölgesini meraklı amatörler ve yabancı ziyaretçiler için cazip bir merkez olmaktan çıkartmaktadır. Tam Güneş Tutulması için ülkemize gelen çok sayıda yabancı gökbilimci 30 Mart'tan itibaren TUG'u ziyaret etmek istemektedirler. Dolayısıyla o günlerde TUG'da oldukca yoğun bir ziyaretçi trafiği beklenmektedir. Öte yandan bu durum tamamen o günkü hava ve TUG'a ulaşım şartlarına da bağlı olacaktır. 2550 m yükseklikteki TUG yerleşkesi her yıl Kasım ayından Nisan sonlarına kadar çok ağır kış koşullarina sahiptir. Ulaşım Saklıkent Kayak Merkezi'nden ancak uygun hava koşullarında telesiyej ile sağlanmakta olup kar üzerinde 1 km kadar bir yürüyüş ile Gözlemevi bölgesine ulaşılabilmektedir. Bu yüzden ziyaretçilerin muhtemel yoğun kış koşullarına hazırlıklı olması gerekmektedir.

Kısa tutulma süresine rağmen Gözlemevinde bulunan teleskoplarla hava koşulları izin verdiği taktirde bazı bilimsel gözlemler yapılması planlanmaktadır. Bu yüzden gözlemevi 29 Mart 2006 tarihinde amatör gözlemcilere ve ziyaretçilere kapalı olacaktır. Gözlemevi yerleşkesini gündüz saatlerinde olmak şartıyla ziyaret etmek isteyenler 30 Mart'tan itibaren uygun hava koşullarının olduğu günleri seçebilirler.

Türkiye ve Tutulma 2006

Yurdumuzun tekrar yakaladığı bu eşsiz fırsatı hem bilimsel hem de turizm açısından gereği gibi değerlendirebilmek için yurdumuzdaki tam tutulma hattında olan 13 ilimizde gerekli çalışmalar çok önceden başlamış ve giderek artan bir hızda devam etmektedir. Özellikle Antalya ve çevresinin tam tutulma hattı üzerinde olması, Dünya'da tutulmanın gözlenebileceği diğer bölgelere göre mevsim, ulaşım, konaklama vb birçok avantaja sahip olması batı Akdeniz bölgesinin önemini biraz daha arttırmıştır. Türkiye'nin tarihi ve kültürel zenginliklerinin Tam Güneş Tutulması ile birleşmesi sonucunda ülkemize çok sayıda yabancının gelmesi beklenmektedir. Tam Tutulma görülemeyecek diğer illerimizden de tam tutulma hattındaki bölgelere çok sayıda insanın gelmesi beklenmektedir. Hiçbir turizm aktivitesinin bu kadar çok insanı kısa sürede bir bölgeye toplayamayacağı düşünülürse bu olayın özellikle turizm açısından önemi çok daha iyi anlaşılabilir.

Ülkemizin bir daha 30 Nisan 2060 tarihinde yakalayabileceği bu eşsiz doğa olayının rahatça izlenebilmesi için özellikle yerel yönetimlere ve turizmcilere bazı sorumluluklar düşmektedir. Genel olarak tutulma gözlemi icin tam tutulma hattındaki bölgelere gidecek insanların beklentileri aşağıdaki gibi olmaktadır:

KONAKLAMA ve ULAŞIM

TUTULMAYI RAHATÇA İZLEYEBİLECEĞİ, YİYECEK-İÇECEK, TUVALET, ELEKTRİK, HABERLEŞME, GÖLGELİK GİBİ TEMEL ALTYAPI HİZMETLERİNE KOLAYCA ULAŞABİLECEĞİ BİR GÖZLEM YERİ

TUTULMA GÜNÜ DIŞINDA ÇEVREYİ GEZİP GÖRECEĞİ, EĞLENECEĞİ TURİZM AKTİVİTELERİ

GÜVENLİK